تربيت و زمان : 19 . از جمله مسائل مربوط به تربيت اولاد ، مسئلهء رعايت زمان است كه در ورقه هاى زمان و مقتضيات آن دربارهء آن بحث كرده‌ايم . افلاطون گفته است : لاتؤدّبوا اولادكم باخلاقكم لانهم خلقوا لزمان غير زمانكم . اخيراً در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد ديده شد كه اين جمله را به مولى نسبت داده است . در اينجا اين جهت را بايد مورد بحث قرار دهيم : يكى اينكه آيا هدفهاى اصلى بشر در زمانهاى مختلف متفاوت است و بشر در هر زمانى دنبال يك مطلوب مىرود و كودك را بايد براى مطلوب زمان آينده تربيت كرد ( 1 ) ؟ يا اينكه هدفها در زمانهاى متفاوت يكى است بدون تفاوت ؟ و يا اينكه هدفها ، هم يكى است و هم يكى نيست ، يعنى هدفهاى بشر متكامل است ؟ ديگر بحث در اطراف وسايل بشرى است به سوى هدفها كه آيا متغيرند يا ثابت ؟ و يا بعضى وسايل متغيرند مثل اسباب و آلات مادى زندگى و بعضى ديگر ثابت مثل اخلاق ، يعنى كيفيت تنظيم غرايز و ميلها . صفات اكتسابى بشر نيز منقسم مىشود به صفات ثابت مثل اخلاق مصطلح از قبيل استقامت و توكل و عفت و شجاعت و زهد و بلندنظرى ، و صفات متغير مثل استعدادهاى فنى و هنرى . و همچنين علوم بشر نيز بعضى هميشه لازم و مفيد است مثل معارف نفسى و اخلاقى و الهى و بعضى در بعضى زمانها مفيد است و در بعضى زمانهاى ديگر هيچ مفيد نيست يا آنقدر مفيد نيست . تربيت فرزندان و اعطاى آزادى به آنها : 20 . از جمله مسائل مربوط به تربيت اولاد ، رعايت آزادى و عدم رعايت آزادى آنهاست ، به عبارت ديگر موضوع دموكراسى در محيط خانواده است كه آيا پدر خانواده چقدر بايد دموكرات باشد و از تحميل نظر خود و از استبداد بپرهيزد . شك نيست كه استبداد همان طورى كه در محيط اجتماع از طرف حكومت مطرود است - و

--> ( 1 ) اين مطلب به بيانى بهتر و عاليتر در ورقه هاى آيا اخلاق و تربيت زن دوجنسى است يا يك جنسى ؟ بحث شده است ، رجوع شود .